poniedziałek, 19 maja 2014

"Haus" rozłożony na czynniki pierwsze. Część pierwsza

Dzisiaj zaczynam omawianie słowa „Haus”, którego różnorodne zastosowania sprawiają problemy nawet zaawansowanym uczącym się.

Zacznę od pochodzenia i historii tego słowa (według słownika DUDEN Herkunfstswörterbuch, czyli słownika etymologicznego).

W tekście posługuję się pojęciami oznaczającymi poszczególne etapy rozwoju języka niemieckiego. Tu wyjaśnienia:
1) Althochdeutsch – ahd. - (staro wysokoniemiecki) – od 750 do 1050
2) Mittelhochdeutsch – mhd. - (średnio-wysokoniemiecki) – od 1050 do 1350
3) Frühneuhochdeutsch – fnhd. - (wczesno nowo-wysokoniemiecki) – od 1350 do 1650
4) Neuhochdeutsch – nhd. - (nowo-wysokoniemiecki) – od 1650 do dziś

Słowo oznaczające dom brzmi w językach germańskich podobnie. W języku średnio-wysoko-niemieckim i staro wysokoniemieckim – hūs, po szwedzku – hus, po angielsku – house. Słowo należy do szeroko rozgałęzionej grupy słów indogermańskiego rdzenia [s]keu – „zakrywać, okrywać”. Słowo „Haus” jest blisko spokrewnione z germańskimi słowami „Hose” i „Hort”.

Słowo „Haus”, które dzisiaj w ogólnym użytkowaniu języka oznacza budynek służący ludziom do mieszkania, ma w złożeniach obszerniejszy sens, np. „Bankhaus” – dom bankowy, „Maschinenhaus” – maszynownia, „Spritzenhaus” – remiza strażacka, „Warenhaus” – dom towarowy.

Stare jest użycie słowa „Haus” w znaczeniu „Hauswesen”, czyli ogół tego, co należy do prowadzenia i organizacji gospodarstwa domowego, co jest z tym związane, a także w znaczeniu „Familie”.

Wyrazy pochodne (derywaty):

hausen (mhd. hūsen, ahd. hūsōn – „wohnen” mieszkać, „sich aufhalten”, zatrzymywać się gdzieś, „beherbergen” – przenocować kogoś, dać komuś schronienie, „wirtschaften” – gospodarować), od XIV wieku także w znaczeniu „übel wirtschaften” – źle gospodarować, „sich wüst aufführen” – zachowywać się źle, ordynarnie)

mhd. behūsen – „mit einem Haus versehen” – opatrzyć domem, „besiedeln” – zasiedlić, „beherbergen”

nhd. behausen, od tego „Behausung“ (domostwo) – „Obdach“ (dach nad głową), „Unterkunft“ (zakwaterowanie)

hausieren – prowadzić handel obnośny (XV wiek – wyraz powstał z połączenia z romańską końcówką, tak jak np. również „glasieren”, „halbieren”, „hofieren”)

Hausierer – handlarz obnośny (XVI wiek)

Häusler – mieszkaniec wsi, który ma dom, ale nie ma pola (XVII wiek)

häuslich - domowy, gospodarny – w Szwajcarii hauslich (mhd. hūsliche – posiadający dom, osiadły, zamieszkały)

Häuslichkeit (XVI wiek) - siedzenie w domu, domatorstwo

Dodatkowo: „hausbacken” (np. „hausbackenes Brot“ – chleb domowego wypieku, „hausbackenes Mädchen“ – dziewczyna z prowincji), „Hausdrachen” – sekutnica, jędza, „Hausflur” (XVIII wiek) – sień, klatka schodowa, „Hausfrau” (mhd. hūsrou[ve] – „Herrin im Haus“ - pani domu, „Gattin“ - małżonka)

Haushalt (XVII wiek) – pochodzi od czasownika „haushalten“

haushalten – (wczesnonowowysokoniemieckie słowo „haushalten“ pochodzi od średniowysokoniemieckiego hūs halten – „das Haus bewahren”)

Haushälter (XVI wiek) – gospodarz

haushälterisch (XVIII wiek) – gospodarny, oszczędny

Hausherr – pan domu (mhd. hūsherre – „Hausherr", „Hausvater" – ojciec rodziny, gospodarz, „Hausverwalter” – administrator domu, zarządca domu)

hausmachen – robić coś w domu (XVIII wiek, najpierw jako „hausmachend“ – „im eigenen Hause hergestellt“ - sporządzony we własnym domu, „für den Hausbedarf gemacht“ - wyprodukowany do użytku domowego)

Hausmacherwurst – wątrobianka albo kaszanka, która została przyrządzona na wsi przy uboju domowym (Hausschlachtung)

Hausmann (pan domu) – „den Haushalt führender [Ehe]mann (mhd. hūsman – „Hausherr“, „Hausbewohner“ [mieszkaniec domu, domownik], „Mietsmann“, „Burgwart“)

Hausmannskost (proste jedzenie domowe) – „handfeste Kost“ (XVI wiek) – porządna strawa

Hausputz – porządki domowe

Hausrat (sprzęty domowe) – mhd. hūsrāt – „das für einen Haushalt erforderliche Gerät“ (urządzenie potrzebne w gospodarstwie domowym)

Hausstand (XVII wiek) – gospodarstwo domowe

Haussuchung – rewizja domu, przeszukanie domu (XVI wiek, mhd. hūssuochunge, słowo to oznaczało „Hausfriedensbruch“ – naruszenie miru domowego)

Haustier (XVIII wiek) – zwierzę domowe 

8 komentarzy:

  1. Niby tylko "dom", a ile może mieć znaczeń gdy zaczniemy szukać :) Dziękuję Magdo, za ten wpis :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Już jutro lub pojutrze kolejna część

      Usuń
  2. Podziwiam Cię za pomysły na wpisy! Oczy mi wyszły. Niesamowicie ciekawy i zachęcający do dalszego czytania :) czekam na kolejne części z niecierpliwością, wspaniale jest w ten sposób wzbogacać swój zasób słów :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Cieszę się, że się podoba. Myślę, że kolejne części będą równie ciekawe

      Usuń
  3. Tak swietnie piszesz, ze chcialabym Cię bardzo prosić o serie wpisów dotyczących listy czasownikow rozdzielnie zlozonych, tylko takich trochę trudniejszych, Np. Czasownik lassen i do niego różne przedrostki Np.zulassen+ tłumaczenie polskie.
    Bylabym Ci przeogromnie wdzieczna, bo te czasowniki są dla mnie nie do ogarnięcia. Abstrakcja jakas :(

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Mam w planach takie posty, jednak nie mogę w tej chwili powiedzieć, kiedy zacznę je opracowywać. Mam nadzieję, że czas mi niedługo na to pozwoli

      Usuń
    2. Super! To ja czekam z niecierpliwością.

      Usuń
  4. Ze wszystkich przedstawionych tutaj słówek znałam wcześniej tylko trzy;) Nie ma to jak porządna dawka teorii:)

    OdpowiedzUsuń